"Haberi Paylaş"

Yayın Tarihi: 29/08/2026

Kanatlı Yumurta Endüstrisinde Erkek Civcivlerin Ekonomik Akıbeti, Hayvansal Protein Potansiyeli ve Türkiye’deki Veri Boşluğu Üzerine Eleştirel Bir Derleme

Zakir Kaya
Araştırmacı Gazeteci | Yazar
ORCID: 0009-0002-8035-2147

Öz

Modern kanatlı üretiminde yumurta ve et üretiminin genetik olarak uzmanlaşmış hatlara ayrılması, yumurtacı sürülerden doğan erkek civcivlerin ekonomik ve etik açıdan tartışmalı bir üretim artığı hâline gelmesine yol açmıştır. Etlik piliçlerde erkek ve dişi hayvanlar ticari et üretimine birlikte dahil edilebilirken, yumurtacı genetik hatların erkek yavruları hızlı büyüme ve yüksek karkas verimi bakımından broiler hatlarıyla rekabet edememektedir. Bu nedenle birçok ülkede günlük erkek yumurtacı civcivlerin kuluçkahane aşamasında itlaf edilmesi uzun yıllardır uygulanan bir yöntem olmuş; son dönemde ise in ovo cinsiyet belirleme, çift amaçlı ırklar ve erkek yumurtacıların et amacıyla yetiştirilmesi gibi alternatifler gündeme gelmiştir.

Bu çalışma, yumurtacı hatların erkek civcivlerinin üretim zincirindeki konumunu; hayvan refahı, üretim ekonomisi, hayvansal yan ürünler ve protein geri kazanımı perspektiflerinden eleştirel bir literatür derlemesi olarak incelemektedir. Çalışmanın temel sorusu şudur: Yumurtacı hatlardan çıkan ve doğrudan ticari piliç eti zincirine girmeyen erkek civcivlerin nihai ekonomik akıbeti nedir?

Literatür incelemesi, erkek yumurtacı civcivlerin yalnızca “atık” olarak değerlendirilmesinin bilimsel açıdan yeterli olmadığını göstermektedir. Bazı araştırmalarda günlük erkek civcivlerden işlenmiş civciv unu elde edilerek hayvansal protein konsantresi olarak değerlendirilmesi incelenmiş; başka çalışmalarda ise erkek yumurtacıların doğrudan et üretiminde kullanılabileceği gösterilmiştir. Bununla birlikte bu alternatiflerin ekonomik uygulanabilirliği ülkelere, üretim sistemlerine ve mevzuata göre değişmektedir.

Türkiye bakımından en önemli sonuç, kuluçkahane kaynaklı civcivlerin itlaf ve imhasına ilişkin mevzuatın bulunmasına karşın, yumurtacı hatlardan doğan erkek civcivlerin yıllık miktarını ve itlaf sonrası nihai akıbetini ayrıntılı biçimde ortaya koyan kamuya açık, sistematik ve doğrulanabilir bir veri setine ulaşılamamasıdır. Bu nedenle Türkiye’de söz konusu materyalin yem, hayvansal protein, rendering, pet food, gübre veya başka endüstriyel kanallarda ne ölçüde değerlendirildiği konusunda kesin bir hüküm vermek mümkün değildir.

Çalışma, bu veri boşluğunun yalnızca hayvan refahı açısından değil, döngüsel ekonomi, kaynak verimliliği, hayvansal protein üretimi ve gıda sistemlerinin şeffaflığı bakımından da önemli bir araştırma alanı oluşturduğunu ileri sürmektedir.

Anahtar Kelimeler: yumurtacı tavuk, erkek civciv, horoz, kuluçkahane, hayvansal yan ürün, protein unu, rendering, yem, döngüsel ekonomi, hayvan refahı, in ovo cinsiyet belirleme, kanatlı sektörü

1. Giriş

Modern kanatlı endüstrisinin en dikkat çekici özelliklerinden biri, üretim amaçlarının genetik seleksiyon yoluyla keskin biçimde ayrışmış olmasıdır. Bir tarafta yüksek yumurta verimi için seçilmiş yumurtacı hatlar, diğer tarafta hızlı canlı ağırlık artışı ve yüksek karkas verimi için geliştirilmiş etlik broiler hatları bulunmaktadır.

Bu uzmanlaşma ekonomik verimliliği artırırken üretim zincirinde çözülmesi gereken yeni bir problem yaratmıştır: Yumurtacı hatların erkek yavruları.

Yumurtacı tavukların erkekleri yumurta üretmez. Aynı zamanda bu hayvanlar, modern broiler hatları gibi hızlı büyümedikleri ve yüksek et verimine ulaşmadıkları için standart piliç eti piyasasında ekonomik açıdan dezavantajlıdır. Literatürde bu durum, yumurta ve et üretimi arasındaki biyolojik ve genetik ödünleşmenin doğrudan bir sonucu olarak değerlendirilmektedir. [1,2]

Krautwald-Junghanns ve arkadaşları, yumurtacı ve etlik hatların farklı üretim amaçlarına göre uzmanlaşmasının günlük erkek yumurtacı civcivlerin kuluçkahane aşamasında itlaf edilmesine yol açtığını belirtmektedir. [1]

Dolayısıyla burada sorulması gereken yalnızca “erkek civcivler neden yetiştirilmiyor?” değildir.

Daha temel soru şudur:

Yumurtacı hatlardan çıkan erkek civcivler üretim zincirinde tam olarak nereye gitmektedir?

Bu soru, hayvan refahının ötesinde ekonomik ve endüstriyel bir sorudur.

2. Yumurtacı Erkek ile Etlik Erkek Aynı Şey Değildir

Kanatlı sektöründeki tartışmaların önemli bir bölümü “erkek civciv” kavramının tek bir üretim grubunu ifade ettiği varsayımından kaynaklanmaktadır.

Oysa iki farklı durum birbirinden ayrılmalıdır.

2.1. Etlik broiler erkekleri

Broiler üretiminde erkek ve dişi civcivler et üretimi amacıyla yetiştirilebilir. Bu hayvanlar hızlı büyüme ve yüksek et verimi yönünde selekte edilmiş hatlardan gelir.

Dolayısıyla markette “piliç eti” olarak satılan ürünün biyolojik olarak yalnızca dişi hayvanlardan oluştuğu varsayılamaz.

2.2. Yumurtacı hatların erkekleri

Yumurtacı hatlarda ise durum farklıdır. Bu hatlar öncelikle yumurta üretimi için geliştirilmiştir. Erkek yavrular yumurta veremediği gibi, broiler hatlarıyla aynı büyüme ve karkas performansına da sahip değildir.

Bu nedenle literatürde “male layer chicks”, “layer cockerels” veya “male offspring of laying hens” olarak ayrı bir problem alanı oluştururlar. [1–4]

Bu ayrım, “marketlerde neden horoz eti görmüyoruz?” sorusunun bilimsel olarak doğru kurulması açısından temel öneme sahiptir.

3. Erkek Yumurtacı Civcivlerin Geleneksel Akıbeti

Erkek yumurtacı civcivlerin doğumdan kısa süre sonra itlaf edilmesi, uzun yıllardır yumurta sektöründeki temel uygulamalardan biri olmuştur.

Krautwald-Junghanns ve arkadaşlarının kapsamlı incelemesi, erkek yumurtacı civcivlerin kuluçkahanelerde itlaf edilmesinin ekonomik nedenlerini ve hayvan refahı tartışmalarını ortaya koymuştur. [1]

Daha yeni bir derleme de günlük erkek yumurtacı civcivlerin itlafının hâlen küresel kanatlı sektöründeki önemli hayvan refahı sorunlarından biri olduğunu ve alternatif yöntemlerin geliştirildiğini göstermektedir. [2]

Bu nedenle “erkek civcivler yok oluyor” şeklindeki basit açıklama yeterli değildir.

Asıl mesele:

İtlaf edilen biyolojik materyalin hukuki, ekonomik ve endüstriyel statüsü nedir?

sorusudur.

4. Civciv Biyokütlesinin Protein Potansiyeli

Burada çalışmanın en önemli ekonomik boyutu ortaya çıkmaktadır.

1982 yılında yayımlanan ve doğrudan kuluçkahane atıklarının değerlendirilmesini konu alan araştırmada, günlük erkek civcivlerin besinsel özellikleri incelenmiş; işlenmiş civciv materyalinden elde edilen “chick meal” ürününün hayvansal protein konsantresi olarak değerlendirilebileceği gösterilmiştir. Çalışmada ürünün et unu ile karşılaştırılabilecek bir hayvansal protein konsantresi niteliği taşıdığı belirtilmiştir. [5]

Bu bulgu önemlidir.

Çünkü biyolojik materyalin “itlaf edildiği” bilgisi, onun ekonomik sistemden tamamen çıktığı anlamına gelmeyebilir.

Hayvansal yan ürünlerin işlenmesi, farklı sektörlerde protein ve yağ gibi bileşenlerin geri kazanılmasına imkân sağlayabilir.

Ancak burada kritik bir bilimsel ayrım yapılmalıdır:

Potansiyel kullanım ile fiilî kullanım aynı şey değildir.

Bir materyalin teknik olarak protein unu üretiminde kullanılabilmesi, belirli bir ülkede bütün materyalin bu amaçla kullanıldığı anlamına gelmez.

5. “Protein” Hipotezi ve Bilimsel Sınır

Yumurtacı erkek civcivlerin işlenerek hayvansal protein hammaddesine dönüştürülmesi bilimsel literatürde belgelenmiş bir olasılıktır. [5]

Bununla birlikte Türkiye açısından şu cümleyi kanıt olmadan kurmak mümkün değildir:

“Türkiye’deki bütün yumurtacı erkek civcivler protein ununa dönüştürülmektedir.”

Böyle bir sonuç için kuluçkahanelerin çıkış kayıtları, hayvansal yan ürün işleme tesislerinin kabul kayıtları, rendering tesislerinin üretim verileri ve yem/pet food sektöründeki hammadde hareketlerinin birlikte incelenmesi gerekir.

Dolayısıyla bu çalışma “protein oluyorlar” şeklinde kesin bir Türkiye iddiası ileri sürmemektedir.

Bunun yerine şu hipotezi ortaya koymaktadır:

Yumurtacı erkek civcivler, ekonomik değeri bulunan biyolojik materyal olduklarından, belirli üretim sistemlerinde hayvansal protein ve diğer yan ürünlerin üretiminde değerlendirilebilirler.

Bu hipotez uluslararası literatür tarafından desteklenmektedir; ancak Türkiye’deki gerçek oran ve nihai kullanım ayrıca araştırılmalıdır.

6. Erkek Yumurtacıların Et Olarak Değerlendirilmesi

Erkek yumurtacıların mutlaka bir günlük yaşta itlaf edilmesi tek seçenek değildir.

Brezilya merkezli bir derleme, erkek yumurtacıların et üretiminde kullanılmasını alternatif bir yaklaşım olarak değerlendirmiş ve bu hayvanların etinin duyusal özellikleri, kimyasal bileşimi ve yağ asidi profili açısından doğrudan bir “sağlıksız et” kategorisi oluşturmadığını ortaya koymuştur. [3]

Almanya üzerine yapılan araştırmalar da erkek yumurtacıların yetiştirilerek özel et ürünleri şeklinde pazarlanabileceğini göstermektedir. Ancak daha uzun büyütme süresi ve yüksek yem maliyetleri ekonomik sürdürülebilirlik bakımından önemli sorunlar oluşturmaktadır. [6]

Dolayısıyla erkek yumurtacıların marketlerde yaygın bir “horoz eti” kategorisi oluşturmamasının nedeni, mevcut literatüre göre insan sağlığı açısından özel bir tehlike değil; esas olarak üretim ekonomisi, büyüme hızı, karkas verimi, yem maliyeti ve pazar yapısıdır.

7. İn Ovo Cinsiyet Belirleme: Sistem Değişiyor mu?

Erkek civcivlerin doğumdan sonra itlaf edilmesine yönelik etik tartışmalar, yumurta içinde cinsiyet belirleme teknolojilerinin geliştirilmesini hızlandırmıştır.

İn ovo sexing olarak adlandırılan bu yaklaşım, civcivin çıkmasından önce embriyonun cinsiyetinin belirlenmesini amaçlamaktadır.

Almanya başta olmak üzere bazı Avrupa ülkelerinde erkek civcivlerin itlafına karşı mevzuat ve üretim modelleri değiştirilmiş; in ovo cinsiyet belirleme, çift amaçlı ırklar ve erkek yumurtacıların yetiştirilmesi gibi alternatifler gündeme gelmiştir. [2,6]

Ancak bu teknolojilerin maliyeti, ölçeklenebilirliği, cinsiyet belirleme zamanı ve tüketici kabulü hâlen tartışmalıdır.

8. Türkiye’deki Hukuki ve Veri Problemi

Türkiye açısından dikkat çekici bir durum bulunmaktadır.

Tarım ve Orman Bakanlığı’nın kuluçkahanelere ilişkin güncel uygulama düzenlemesinde, kuluçkahanelerde çıkan ve ticari işletmelere sevk edilmeyecek civcivlerin hayvan refahına uygun şekilde itlaf ve imha edilmesine ilişkin hüküm bulunmaktadır. Ayrıca belirli durumlarda insan tüketimi amacıyla kullanılmayacak hayvansal yan ürün mevzuatına göre imha süreçleri düzenlenmektedir. [7]

Ancak bu düzenleme tek başına şu sorulara cevap vermemektedir:

Türkiye’de yılda kaç yumurtacı erkek civciv doğmaktadır?
Bunların kaçı kuluçkahanede itlaf edilmektedir?
Kaçı yetiştirilmek üzere farklı işletmelere gönderilmektedir?
İtlaf edilen materyalin ne kadarı imha edilmektedir?
Ne kadarı rendering tesislerine gönderilmektedir?
Ne kadarı yem hammaddesine dönüşmektedir?
Hayvansal protein unu üretiminde kullanılıyorsa yıllık miktar nedir?
Pet food sektörüne giren bir akış varsa bunun miktarı nedir?
Türkiye’de bu materyalin ekonomik değer zincirindeki son noktası hangi kurum tarafından kayıt altına alınmaktadır?

Bu sorulara ilişkin kamuya açık ve sistematik bir veri setinin bulunmaması, çalışmanın en önemli bulgularından biridir.

9. “Atık” Kavramının Yeniden Sorgulanması

Endüstriyel üretimde “atık” kavramı çoğu zaman ekonomik değerin bulunmadığı materyali çağrıştırmaktadır.

Oysa hayvansal üretimde bir materyalin birincil ürün olmaması, onun ekonomik değersiz olduğu anlamına gelmez.

Kanatlı sektöründe:

tüy,
kan,
kemik,
yağ,
organlar,
yumurta kabukları,
kuluçkahane artıkları

gibi materyaller farklı işleme süreçlerine konu olabilmektedir.

Dolayısıyla erkek civcivlerin de yalnızca “imha edilen biyolojik atık” olarak kabul edilmesi, ekonomik zincirin tamamının görülmesini engelleyebilir.

Bununla birlikte döngüsel ekonomi perspektifi de etik sorunu otomatik olarak ortadan kaldırmaz.

Bir hayvanın öldürülmesi ve daha sonra biyolojik materyalinin ekonomik olarak değerlendirilmesi, hayvan refahı bakımından ayrıca değerlendirilmesi gereken bir süreçtir.

Bu nedenle:

ekonomik değerlendirme ≠ etik meşruiyet

eşitliği kurulmalıdır.

10. Sağlık ve “Horoz Eti İnsanı Hırçınlaştırır” İddiası

Toplumda zaman zaman “horoz eti insanı hırçınlaştırır” şeklinde bir inanışla karşılaşılmaktadır.

Mevcut bilimsel literatür, horozlarda saldırganlık ve erkeklik davranışlarının biyolojik, hormonal ve davranışsal temellerini incelemektedir; ancak horoz eti tüketiminin insanlarda saldırganlığa neden olduğunu gösteren güvenilir bir bilimsel kanıt bulunmamaktadır.

Dolayısıyla bu tür bir halk inanışının, horoz etinin ticari olarak yaygın olmamasının nedeni olarak ileri sürülmesi bilimsel açıdan kabul edilebilir değildir.

Horoz etinin ticari olarak sınırlı görünürlüğü, mevcut literatüre göre daha çok üretim ekonomisi ve ürün standardizasyonu ile açıklanabilir.

11. Tartışma

Bu çalışmanın ortaya koyduğu temel paradoks şudur:

Bir tarafta milyonlarca yumurta üretmek üzere son derece optimize edilmiş bir genetik ve endüstriyel sistem bulunmaktadır.

Diğer tarafta aynı sistemin zorunlu biyolojik sonucu olarak ortaya çıkan erkek yavrular bulunmaktadır.

Dolayısıyla sistem:

yüksek verimli yumurta → dişi yavrunun ekonomik değeri yüksek

fakat

aynı yumurtadan çıkan erkek yavru → ekonomik değeri düşük

şeklinde iki farklı sonuç üretmektedir.

Bu durum, kapitalist üretim sistemlerinin yalnızca “atık üretip üretmediği” sorusuyla değil, atık olarak tanımlanan biyolojik materyalin hangi ekonomik kanallara yeniden dahil edildiği sorusuyla incelenmelidir.

Bu noktada “erkek civcivler çöpe mi gidiyor?” sorusu kadar,

“Eğer çöpe gitmiyorlarsa hangi endüstriyel zincire giriyorlar?”

sorusu da önem kazanmaktadır.

Bu ikinci soru özellikle Türkiye açısından yeterince araştırılmamış görünmektedir.

12. Sonuç

Bu derleme üç temel sonuca ulaşmaktadır.

Birinci sonuç: Yumurtacı hatların erkek civcivleri ile etlik broiler erkekleri aynı ekonomik kategori değildir. Yumurtacı erkekler, broiler hatlarıyla karşılaştırıldığında düşük büyüme ve karkas verimleri nedeniyle ticari et üretiminde dezavantajlıdır. [1,2,4]

İkinci sonuç: Erkek yumurtacı civcivlerin itlaf edilmesi dünya çapında belgelenmiş bir uygulamadır. Bunun yanında erkeklerin yetiştirilmesi, çift amaçlı ırklar ve in ovo cinsiyet belirleme gibi alternatifler geliştirilmektedir. [1–3,6]

Üçüncü ve Türkiye açısından en önemli sonuç: Erkek civcivlerin ekonomik olarak tamamen değersiz olduğu varsayımı bilimsel olarak yeterli değildir. Geçmiş araştırmalar günlük erkek civcivlerden hayvansal protein konsantresi niteliğinde “chick meal” üretimini incelemiş ve bu materyalin yem hammaddesi potansiyelini göstermiştir. [5] Ancak Türkiye’de yumurtacı erkek civcivlerin yıllık sayısı ve itlaf sonrası nihai ekonomik akıbeti konusunda kamuya açık, sistematik ve doğrulanabilir verilerin yetersizliği önemli bir bilgi boşluğu oluşturmaktadır.

Bu nedenle Türkiye’de bundan sonraki araştırmaların yalnızca “erkek civciller öldürülüyor mu?” sorusuna değil,

“Öldürülen veya üretim zincirinden çıkarılan erkek civcillerin biyokütlesi hangi ekonomik ve endüstriyel kanala girmektedir?”

sorusuna yönelmesi gerekmektedir.

Bu soru; kuluçkahane kayıtları, hayvansal yan ürün mevzuatı, rendering tesisleri, yem fabrikaları, pet food üreticileri ve ilgili kamu kurumlarının kayıtları üzerinden cevaplanabilir.

Sonuç olarak bu çalışma, Türkiye’de kesin bir nihai kullanım iddiasında bulunmamakta; aksine mevcut uluslararası bilimsel kanıt ile Türkiye’deki veri eksikliği arasındaki boşluğu görünür hâle getirmektedir.

Bu boşluğun kendisi, gelecekte yapılacak saha araştırmaları için önemli bir araştırma problemidir.

Kaynakça

[1] Krautwald-Junghanns, M.-E., Cramer, K., Fischer, B., Förster, A., Galli, R., Kremer, F., Mapesa, E. U., Meissner, S., Preisinger, R., Preusse, G., Schnabel, C., Steiner, G., & Bartels, T. (2018). Current approaches to avoid the culling of day-old male chicks in the layer industry, with special reference to spectroscopic methods. Poultry Science, 97(3), 749–757. https://doi.org/10.3382/ps/pex389

[2] Coppola, F., Paci, G., Profeti, M., & Mancini, S. (2024). Stop culling male layer-type chick: An overview of the alternatives and public perspective. World’s Poultry Science Journal, 80(2), 611–631. https://doi.org/10.1080/00439339.2023.2288315

[3] Male Layer-Type Chickens: An Alternative Source for High Quality Poultry Meat: A Review on the Carcass Composition, Sensory Characteristics and Nutritional Profile. (2022). Brazilian Journal of Poultry Science, 24(3). https://doi.org/10.1590/1806-9061-2021-1615

[4] What are the challenges facing the table egg industry in the next decades and what can be done to address them? (2022). Animal, 16, 100282. https://doi.org/10.1016/j.animal.2021.100282

[5] Utilisation of chick hatchery waste: The nutritional characteristics of day-old chicks and egg shells. (1982). Agricultural Wastes, 4(5), 335–343. https://doi.org/10.1016/0141-4607(82)90030-0

[6] Giersberg, M. F., & Kemper, N. (2018). Rearing male layer chickens: A German perspective. Agriculture, 8(11), 176. https://doi.org/10.3390/agriculture8110176

[7] T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı. Kuluçkahane ve Damızlık Kanatlı İşletmeleri Yönetmeliği Uygulama Talimatı.

Yazar Beyanı

Bu çalışma bir literatür derlemesi ve araştırma problemi analizi niteliğindedir. Türkiye’deki erkek yumurtacı civcivlerin nihai kullanımına ilişkin kamuya açık verilerin yetersiz olduğu özellikle belirtilmiş; doğrulanmamış ekonomik kullanım iddiaları kesin sonuç olarak sunulmamıştır.

Çalışmanın amacı herhangi bir kişi, kurum veya sektörü suçlamak değil; kanatlı yumurta üretim zincirinin görünmeyen bir aşamasına ilişkin bilimsel ve kamusal araştırma ihtiyacını ortaya koymaktır.